Postuar më: 21 Nëntor 2016

Buxheti 2017, borxhi publik ulje me 3%. Deficiti 2%, më i ulëti në 25 vite!

Besoj se në gjithë atë reformë që është bërë brenda financave publike, ajo që mund të theksohet më fort në këndvështrimin tim, është ajo që kemi bërë në menaxhimin e borxhit në tërësi dhe mbi të gjitha, fokusuar tek një balancim cilësor i borxhit të brendshëm dhe të jashtëm. Është fokusuar në zgjatjen e maturimit të borxhit dhe patjetër, uljes së yield-it mesatar të ponderuar, për sa i përket borxhit të brendshëm.

Viti 2016 shënon për herë të pare që nga viti 2010, uljen e borxhit krahasuar me vitin paraardhës. Është shumë e rëndësishme që të saktësojmë shifrat e borxhit dhe jo thjesht me retorikë, është e rëndësishme të tregojmë saktësisht sa ka qenë borxhi në vitin 2013, sa është sot, sa ka qenë në vitin 2009 dhe nëse duam të shkojmë dhe më mbrapa në kohë, sa ka qenë edhe në vitin 2005.

Ajo që dua të ndaj me ju është që nga viti 2005 deri në vitin 2012, ka pasur një rritje afërsisht 12.2% të borxhit publik, duke përfshirë dhe detyrimet e prapambetura. Pra në vitin 2005 borxhi publik, pas rivlerësimeve të PBB, ka qenë 58.2%, ndërsa në 2013 ka qenë 70.4%, duke përfshirë detyrimet e prapambetura. Nga viti 2005-2013 ka pasur një rritje mesatare vjetore të borxhit me 1.2%-1.3% të PBB.  

Ndërkohë, i pritshmi i vitit 2016 është 71.4% e PBB dhe e theksoj sërish, realisht është rënia e parë e borxhit që prej vitit 2010, që do të thotë që prej vitit 2010 borxhi ka ardhur vetëm duke u rritur dhe ndërkohë nga viti 2010-2012, megjithëse ka pasur një nivel të pranuar të borxhit në raport me PBB, që ka qenë 60%, ai rregull është thyer dhe borxhi ka kërcyer, duke u fshehur, pa deklaruar detyrimet e prapambetura, në 62.1% në 2012 dhe në 2013, me gjithë çfarë ka ndodhur, por pa detyrimet e prambetura, është dorëzuar me 65.5%, që së bashku me detyrimet e prapambetura ka shkuar 71.4%.

Në marrëveshjen me FMN e kemi theksuar drejtpërsëdrejti që vitin e parë dhe të dytë të marrëveshjes, borxhi do të kishte një rritje për të përballuar të gjithë atë problematikë, jo vetëm me borxhin, që ishte trashëguar.

Sikurse e theksova, sot i pritshmi është 71.4%, ndërkohë që në Aktin Normativ të vitit 2016, në bazë të ligjit, borxhi do të ishte 71.8%, pra ka një përmirësim prej 0.4% nga Akti Normativ. Vitin tjetër është parashikuar të jetë 69.1%.

Ju kam sjellë edhe një prezantim të rritjes reale të borxhit publik në raport me PBB që nga viti 2005 dhe ka vite, siç është 2008, që rritja reale e borxhit është 1.6.%; ka vite siç është 2009 që është 4.5%; ka vite si 2011 me 1.7%; në vitin 2012 ishte 2.7% të PBb dhe 2013 ishte 8.3%. Pastaj në 2014 kemi një rritje 1.7%, dhe në vitin 2015 rritje prej  0.6% dhe  siç jemi duke folur sot, kemi një rënie në vitin 2016 me -1.5% dhe i pritshmi i 2017 është -2.3%.

Pra edhe gjithë diskutimi i borxhit, ai miti i ngritur dikur nga opozita e sotme që “ne kemi pasur borxh të ulur, ju rritët borxhin”, nëpërmjet këtyre shifrave bie drejtpërsëdrejti. Pra farsa e borxhit të ulët dhe taksave të ulëta ka qenë vetëm një retorikë politike, që në fakt edhe atëherë kemi mundur ta tregojmë, por edhe sot, mundemi ta tregojmë drejtëpërsëdrejti me shifra.

Nuk dua të lë pa përmendur deficitin dhe balancën primare. Janë shifra shumë të rëndësishme, të cilat tregojnë në radhë të parë, jo si ka ecur deficiti, por çfarë përgjegjshmërie ka një Aleancë dhe një qeveri kundrejt një tjetre.

Kam sjellë deficitin buxhetor të përgjithshëm. Në vitin 2009 ka qenë -7.1%. Rekord. Ky lloj deficiti nuk justifikon dot asnjë lloj rritje ekonomike. Është shkatërruese edhe për rritjen ekonomike, sigurisht dhe për buxhetin. Në vitin 2013, ka qenë -5%, ndërkohë me të gjithë atë trashëgimi të rënduar të borxheve të prapambetura, deficiti buxhetor në vitin 2014, me gjithë detyrimet e prapambetura ishte -5.1%. Po të heqim detyrimet e prapambetura, është 2.8%. Imagjinoni, edhe në një moment korrektimi ekonomik, ne prapë kemi një deficit shumë të ulët real, krahasuar me katër vitet e fundit të qeverisë së vjetër.

Dua të ndalem edhe tek balanca primare. Balanca primare, nuk kam pushuar së përsërituri është një tregues fiskal, i cili është i përputhur drejtpërsëdrejti me përgjegjshmërinë e një qeverie, për të shërbyer borxhin, por mbi të gjitha me përgjegjshmërinë e një qeverie, për të mos krijuar borxh.

E kundrta ka nodhur, nëpërmjet operacioneve të veta korrente dhe të ardhurave, kjo qeveri krijon për herë të dytë sufiçit, suficit që nuk ka ndodhur asnjëherë që nga viti 2010, dhe në vitin 2010 realisht është një gënjeshtër sepse që nga viti 2009, 2008, 2007 kanë filluar të akumulohen detyrime të prapambetura, të cilat nuk rezultojnë të regjistruara dhe sigurisht që kanë de-natyruar balancën primare. Pra, edhe në rastin e 2010-ës është një balancë primare thjeshtë statistikore, jo korrekte, sepse nuk përfshin detyrimet e prapambetura.

Në 2014, nëse nuk do të kishim detyrime të prapambetura, do të kishim balancë primare pozitive. Në vitin 2016 balanca primare e pritshme është 0.5% plus. Pra, qeveria krijon sufiçit me operacionet e veta dhe për herë të parë pas vitit 2010, ul borxhin publik, një trajektore e cila në vite, edhe në bazë të ligjit organik të buxhetit, do ta çojë borxhin publik në 45%.

Kam sjellë  një grafik për mesataren e huamarrjes gjatë 2005-2013, një huamarrje pa ripagesa dhe detyrime të prapambetura, për të treguar të vërtetën e marrjes së borxhit, në mënyrë që të mos kemi konfuzione qoftë politike, qoftë statistikore.

Në 2005-2013 mesatarja është 48 miliardë në vit. Mesatarja në 2014- 2017 është 49 miliardë në vit, pa ripagesa dhe detyrime të prapambetura. Kjo është qartësi maksimale e dy filozofive të ndryshme, të qeverisë aktuale dhe të qeverisë së kaluar.

Ja dhe një tjetër mit që thyhet nga shifrat, ai raporti mes lekëve të marra borxh dhe lekëve të investuara në ekonomi. Shifrat tregojnë të vërtetën se çfarë ka ndodhur me përgjegjshmërinë e dy qeverive të ndryshme, asaj të vjetrës dhe kësaj të sotmes, me borxhin publik. Në 2005-2013, për 100 lek të marra borxh, duke korrektuar edhe privatizimet, se qeveria e vjetër ka bërë privatizime me shuma marramëndëse, për 100 lek të marra borxh pra, janë investuar vetëm 104 lek. Ndërsa në 2014 -2017, me 100 lek të marra borxh investohen 174 lek, ja ku është e vërteta, është kokëforte. 66% është diferenca, nga 104 lek në 174 lek.

Meqë keni të drejtën tuaj të vini dyshime mbi fjalët tona, sepse mund të dyshoni që ne do të bënim por që nuk e bëjmë të njëjtën gjë siç bëni ju, ne ju sjellin Standart e Poor’s. Standart e Poor’s është një kompani rating-u, e cila na gjykon paanshmërisht. Sa i takon borxhit, në dhjetor 2013 që ishte trashëgimia e qeverisë së vjetër, vlerësimi u bë negativ. Në prill 2014, u bë i qëndrueshëm, në tetor 2014 u bë pozitiv dhe në shkurt 2016 u konfirmua pozitiv, i qëndrueshëm, dhe kjo është çështje konsolidimi.

“Përmirësimi i dukshëm në vlerësimin e kreditit gjatë tre viteve të fundit ka ardhur si rezultat i konsolidimit të mëtejshëm të financave publike, reformave dhe bashkëpunimit me Fondin Monetar Ndërkombëtar. Janë marrë reforma ambicioze në sistemin e pensioneve, sektorin e energjise, në drejtësi dhe në administratën tatimore. Ka pasur përmirësim në sektorin e energjisë duke çuar në rritjen e të ardhurave dhe uljen e presionit në buxhetin e qeverisë” etj. - këto ishin vlerësimet e Standart e Poor’s.

Doni Moody’s? “Është arritur progres në kuadër të integrimit në Bashkimin Europian; progres në kuadër të shlyerjes së detyrimeve të prapambetura që na i latë ju; nivel i konsiderueshëm i investimeve të huaja direkte” etj. Ky nuk është as Kryeministri, as Ministri Financave, është vlerësim i Moody’s, sikurse vlerëson të gjithë ekonomitë e botës.

Ndërkohë përsa i përket strukturës së borxhit publik, në 2005 ka qenë 30% borxhi i jashtëm, 70% borxhi i brendshëm, kryesisht afatshkurtër. Sot jemi në një ekuilibër, në këndvështrimin tim të shëndetshëm, midis borxhit të brendshëm dhe borxhit të jashtëm. Borxhi i brendshëm është 52%, borxhi i jashtëm është 48%.

Stoku i borxhit sipas instrumentave. Kemi rreth 49.6% tituj shtetërorë, 39.6% kredi, 5.2% garanci dhe 5.8% është eurobondi.

Stoku i borxhit sipas jetëgjatësisë. Në vitin 2005, 61% ka qenë afatshkurtër dhe pjesa tjetër ishte afatgjatë. Sot ndryshimi është shumë cilësor, 77.4% është afatgjatë.

Stoku i borxhit sipas monedhave - në lek është 50%, në euro është 34.9%, në dollarë është 9.9%, në Yen japonez është 2.3% dhe të tjerat janë rreth 3%. Pra, siç e shikoni gjysma e borxhit është në lek, që tregon besim të drejtpërdrejtë tek monedha dhe tek ekonomia dhe është shumë e rëndësishme për besimin dhe uljen e risqeve që kanë investitorët tek ekonomia shqiptare.

Pjesa e strukturës së borxhit publik. Në vitin 2010 ka qenë bono thesari 56.8%, obligacione 41.8% dhe garanci 1.4%. Sot, kemi bono thesari 37.6%, obligacione 56.9% dhe garanci 5.4%.

Borxhi shtetëror sipas jetëgjatësisë është sot 39.8% afatshkurtër dhe 60.2% afatgjatë. Stoku i borxhit sipas titujve shtetërorë, sot kemi një ndryshim cilësor. Borxhi afatgjatë në 2010 kanë qenë vetëm 3% e totalit, sot janë 20.2% e totalit. Pra, 20.2% e totalit janë letra me vlerë mbi 5 vite.

Stoku i titujve shtetërorë sipas titujve të interesit. Në 2010 ishte 85.3% normë fikse, sot kemi pothuajse të njejtin nivel por pak më lart normë fikse 86.4%, pjesa tjetër është me normë të  ndryshueshme.

Përsa i përket borxhit të jashtëm sipas instrumentave, dominon kredia me 83%, garancitë me 4.8% dhe euro bondi me 12%.

Ndërkohë kemi një ekuilibër të ri në 2016, të paktën deri në shifrat e shtatorit ku interesi fiks dhe interesi ndryshueshëm i borxhit të jashtëm është ekuilibruar 48.52 %.

Sa i takon kostove të borxhit:

Pagesa për interesa për kosto mesatare të borxhit të brendshëm, lidhur me mesataren e ponderuar, kemi shkuar në interesat në raport me prodhimin e brendshëm bruto 1.35 % dhe ndërkohë yield-i mesatar i ponderuar ka shkuar ne 4.49% nga 7.84%.

Pra, është ulur kosto e huamarrjes në tregun e brendshëm për shkak uljes së normës bazë nga Banka e Shqipërisë, uljes së presionit të brendshëm të huamarrjes shoqëruar me procesin e riblerjes së titujve në fund të vitit 2015.

Do t’ju ftoja të fokusoheshim pak tek pagesa për interesa dhe kosto mesatare e borxhit të brendshëm dhe mbi mesatare në maturim. Në vitin 2013 (shtator) mbi mesatare për maturim, kanë qënë 466 ditë maturim dhe interesi ka qënë 7.15%. Sot maturimi është 763 ditë dhe yield-i mesatar 4.49%. Kostot në vitin 2017, sigurisht referuar skenarit bazë sipas të cilit rritja e normave të interesit do të jetë e moderuar dhe nën mesataren e tre viteve të fundit dhe kursi I këmbimit do të jetë I qëndrueshëm pa luhatje të mëdha, për vitin 2017 shërbimi i borxhit parashikohet të jetë më I ulët ose I krahasueshëm me të pritshmen e vitit 2016.

Kostot e borxhit të brendshëm prashikohen në rënie me 2 miliard lekë krahasuar me të pritshmin 2016, kryesisht për shkak të rënies së normave të interesit gjatë vitit aktual dhe të materializimit të tyre në vitin e ardhshëm.

Kostot e borxhit të jashtëm parashikohen në rritje me rreth 1.6 miliard krahasuar me të pritshmin e vitit 2016 kryesisht për shkak të pritshmërive për rritje të liborit dhe euriborit për shkak të rritjes së stokut në vlerë nominale.

Risqet e borxhit të brendshëm. Së pari është risku i financimit. Niveli i borxhit që maturohet në një vit që rritet me totalin e borxhit, është ulur nga 62.9% në 2013 në 55.1% në shtator të vitit 2016. Ndërkohë që profili i amortizimit të borxhit është bërë shumë më i njëtrajtshëm.

Është ulur niveli i borxhit që rifinancohet në harkun kohor të një viti. Nga 23.3% e prodhimit të brendshëm bruto në 2013, në 19.4%. Pra, do duhet ta njohim që risku është ulur konsiderueshëm.

Është ulur niveli i borxhit që vlerëson normat e interesit nga 73.9% në 2013 në    65.2% në shtator të 2016.

Është ulur ndjeshmëria e borxhit ndaj goditjeve të interesit. Në 2013, rritja e interesave me 1 pikë përqindje shoqërohej me shtesë shërbimi 0.5- 0.55 miliardë lekë në vitin e rritjes së normave dhe me 3.2-3.7 miliardë lekë në vitin pasardhës. Në shtator të vitit 2016 rritja e interesave me 1.1% shkon vetëm në 0.35- 0.4 miliardë dhe në vitin pasardhës është rreth 2.5 -3 miliardë lekë, pra risqe të ulura.

Gjatë vitit 2017 pritet një përmirësim i riskut të rifinancimit. Përmirësimi i këtij treguesi do të bazohet kryesisht në realizimin e financimit të brendshëm neto në më shumë se 70% nëpërmjet titujve afatgjatë, atë trend që tashmë e kemi të konsoliduar.

Risku i kursit të këmbimit. Gjatë vitit 2017 ekspozimi ndaj riskut të kursit të këmbimit pritet të jetë në nivele të krahasueshme me ato të vitit të kaluar. Niveli i borxhit në valutë pritet të jetë në total 50% - 52% e borxhit publik në rast se kërkesa e tregut të brendshëm do t’i përgjigjet normalisht ofertës së qeverisë. Dhe oferta e qeverisë këtë rradhë është jashtëzakonisht shumë normale nën mesataren prej 23 miliardë, është 21.3 miliardë.

Risku i normave të interest. Gjatë vitit 2017, pritet një përmirësim i riskut të normave të interesit. Përmirësimi i këtij treguesi do të bazohet kryesisht në uljen e peshës së instrumentave afatshkurtra dhe mbajtjen e stokut të borxhit me norma interesi te ndryshueshme në nivele të krahasueshme me ato të vitit të kaluar. Vlera e instrumentave afatshkurtra në portofolin e borxhit të brendshëm është planifikuar në jo më shumë se 40% e totalit. Mos harroni se kemi vendosur një kontigjencë në buxhet të shtetit e cila shkon drejtpërsëdrejti për ato që thamë.

Do ta mbyll me grafikun e ecurisë së normave të interesit. Dikush majtas dhe djathtas mund të thotë janë ulur normat e interesit. Po, patjetër që janë ulur normat e interesit. Por në afatgjata, pra në 10 vjeçar, sërish kanë diferencë. Pse? Sepse është ulur risku i vendit, është rritur besimi tek stabilitetit makroekonomik dhe kjo është një diferencë shumë e madhe që flet drejtpërsëdrejti.

Faleminderit!